Aruba ta selebrá 40 aña di Statùs Aparte (1)
Aruba ta selebrando un logro importante den su historia polítiko: kuarenta aña di Statùs Aparte. For di 18 di mart 1986 Aruba tin un statùs outónomo den Reino Hulandes, separá for di e anterior Antia Hulandes. E paso históriko akí tabata e resultado di un lucha polítiko largu ku a kuminsá for di añanan 40, i ku generashonnan di dirigente i e pueblo arubano a karga. Dulce Koopman ta entrevistá diferente aktornan importante tokante 40 Aña di Status Aparte.
Un figura sentral den e proseso históriko akí, ta Maria Liberia-Peters, eks minister- presidente di Antia Hulandes. E tabata e último lider di gobièrnu ku a pone su firma bou di e dokumento ku ofisialmente a separá Aruba for di e otro islanan di Antia. Den su reflekshon riba e momentu ei, Liberia-Peters ta papia tokante sintimentunan miksto, retonan polítiko i su apresio pa e dirigentenan arubano ku a hasi e proseso posibel.
Un desishon históriko ku sintimentunan miksto
Maria Liberia-Peters ta kòrda bon e momentu ku e a firma e dokumento ku a habri e kaminda pa Statùs Aparte di Aruba. “Mi firma tabata bai ku sintimentunan miksto,” e ta bisa. Komo minister-presidente di seis isla di Antia Hulandes, e tabatin responsabilidat pa henter e pais. Na mes momento e tabata komprondé ku e pueblo arubano tabata realisando un deseo ku a eksistí pa hopi tempu kaba.
Segun Liberia-Peters, e outonomia di Aruba no tabata un desishon polítiko repentino. E deseo pa un statùs aparte tabata eksistí pa dékadanan kaba. E rais di e aspirashon akí ta bai bek te na añanan 40, ora ku dirigentenan arubano ya tabata papia tokante mas independensia for di Kòrsou. Na e Konferensia di Mesa Rondó di 1948 a revisá e struktura di Antia Hulandes. Aruba a haña mas espasio pa atendé su asuntunan interno, pero no a logra separashon kompleto ainda na e momentu ei. Sinembargo, e idea di outodeterminashon a sigui biba den polítika arubano.
E kaminda largu pa 18 di mart 1986
E momentu desisivo finalmente a yega den añanan 80, durante konferensianan di Mesa Rondó tokante futuro struktura estatal di Antia Hulandes. Na 1983 a rekonosé e prinsipio di outodeterminashon den Antia Hulandes. Esaki a nifiká ku kada isla lo por skohe un statùs propio den futuro.
Pa Aruba esaki a nifiká kuminsamentu di un ruta konkreto pa autonomia. Tres aña despues, riba 18 di mart 1986, nan Statùs Aparte a drenta ofisialmente na vigor. Pa Liberia-Peters esei tabata un momentu históriko pero tambe emoshonal. Komo lider di un pais ku seis isla, e tabata firmando práktikamente pa un parti di su territorio laga e pais. “Bo ta firma pa un parti di bo pais bai,” e ta bisa. “E ora ei bo ta eksperiensiá sintimentunan miksto. Bo ta kontentu ku un pueblo a logra su soño, pero na mes momento e pais ku bo ta responsabel p’e, ta bira mas chikí.”
Duda tokante e éksito
Den añanan promé ku e outonomia tabatin tambe preokupashon tokante futuro di Aruba komo pais outónomo den Reino. E pregunta prinsipal tabata si un isla chikitu lo por sostené su mes ekonómika- i gubernamentalmente. Liberia-Peters ta kòrda ku tabatin hopi spekulashon tokante e éksito. Islanan chikitu mester a desaroyá nan mes ekonomia i struktura di gobièrnu. Sinembargo, Aruba a mustra ku e tabata bon prepará. Segun Liberia-Peters, e dirigentenan arubano tabatin un plan kla. Nan a skohe turismo komo motor ekonómiko i nan a traha sistemátikamente riba koperashon internashonal, por ehèmpel ku Merka.
Un ehèmpel importante tabata e koperashon entre duana i imigrashon arubano ku esunnan merikano. Dor di esaki, bishitantenan ku ta bai Merka por a hasi nan trámitenan di imigrashon for di na Aruba mes, algu ku despues a bira un éksito importante pa e ekonomia di e isla. Segun Liberia-Peters, e resultadonan práktiko akí a kita hopi di e duda ku tabatin anteriormente. “Nan a logra,” e ta bisa. “Aruba a mustra ku e tabata posibel.”
E ròl di Betico Croes
Ora ku e kòmbersashon ta bai riba e lucha polítiko pa outonomia, un nòmber ta sali tur bia: Betico Croes. Liberia-Peters a traha huntu ku Croes den Staten di Antia Hulandes den añanan ochenta. E ta deskribié komo un polítiko determiná i respetuoso, ku nunka a pèrdè su enfoke. Segun Liberia -Peters, Croes tabata bou di hopi preshon polítiko, asta na Aruba mes. Pero el a keda enfoká riba su meta: realisashon di e soño di e pueblo arubano.
“Semper el a keda riba nivel, i a mantené su enfoke,” Liberia-Peters ta bisa. “Sin duda e meresé e mérito pa kaminda a yega na yanüari 1986.” Trágikamente, Croes no a logra eksperensiá konsientemente e entrada ofisial di e Statùs Aparte, pasobra el a fayesé poko promé ku esei. Sinembargo, su nòmber ta keda pa semper ligá na e momentu históriko aki.
Koperashon i siguimentu
Despues di Croes, otro lidernan arubano a sigui ku e proseso. Liberia-Peters ta nombra entre otro Nelson Oduber i Henny Eman komo figuranan importante den e desaroyo posterior di Aruba. Maske nan tabatin estilonan polítiko diferente, segun e nan a kompartí e mesun base: pone Aruba promé.
“Nan koló polítiko por tabata diferente, pero nan kurason tabata na e mesun lugá: Aruba.” Liberia-Peters ta suprayá tambe, ku e otro islanan di Antia Hulandes finalmente a respetá e derecho di outodeterminashon di Aruba. A rekonosé e lucha polítiko komo un proseso históriko ku a tuma dékadanan.
For di seis isla, pa un struktura nobo
E Outonomia di Aruba tabatin konsekuensianan pa e resto di Antia Hulandes. E salida di Aruba a stimulá e otro islanan pa pensa riba nan propio futuro. E proseso ei finalmente a kondusí na e reformanan konstitushonal di 10 di òktober 2010 (10-10-‘10), ora Kòrsou i Sint Maarten a bira paisnan outónomo den Reino, i Boneiru, Sint Eustatius i Saba a bira munisipionan spesial di Hulanda. Segun Liberia-Peters, esaki ta mustra kon desishonnan polítiko por influensiá otro proseso. “Despues di Aruba, e otro islanan tambe a kuminsá pone atenshon na nan propio posishon,” e ta bisa.
Maske Liberia-Peters lo no por ta presente personalmente na e selebrashon di 40 aña Statùs Aparte na 2026, debi na obligashonnan familiar, e ta bisa ku su kurason ta ku e pueblo arubano. E ta enfatisá ku Aruba semper a trat’é ku hopi rèspèt, i ku e ta rekonosé ku su ròl den e proseso a kontribuí na realisashon di un soño nashonal.
Historia i emoshon
Kuarenta aña despues di e introdukshon di e Statùs Aparte, Aruba ta konosí komo un pais stabil i eksitoso den Reino Hulandes. Loke un biaha tabata un soño polítiko, a bira un realidat ku a kambia historia di e parti karibense di e Reino pa semper. E palabranan di Liberia-Peters ta rekordá nos ku desishonnan históriko grandi hopi biaha ta kana huntu ku emoshonnan kompleho. Pero nan ta mustra tambe ku vishon polítiko, perseveransia i koperashon, finalmente por hasi un soño bira realidat.
Riba 18 di mart 2026, Aruba no a selebrá solamente un aniversario, sino tambe e forsa di outodeterminashon i e kaminda largu ku e isla a kana pa haña su propio lugá den Reino.