Entre orguyo i reflekshon: Periodista Mariano Heyden tokante 40 aña statùs aparte di Aruba

Portrèt: Dulce Koopman

Aruba ta selebrá 40 aña di statùs aparte (2). E próksimo dianan Dulce Koopman lo entrevistá diferente persona importante, tokante esaki.

Ora Aruba selebrá 40 aña di statùs aparte riba 18 di mart 2026, e periodista arubano Mariano Heyden (71) ta mira bèk ku un kombinashon di orguyo i reflekshon krítiko riba e logro históriko akí. Heyden a nase na Aruba, pero tin entretantu mas ku 50 aña bibá na Kòrsou. For di e posishon ei el a sigui e lucha polítiko pa e outonomia arubano di aserka. Promé komo un periodista hóben i despues komo un reportero eksperiensiá ku a sigui analisá desaroyonan den e region. Su perspektiva ta esun di un hende ku tabata tantu envolví ku e susesonan, komo distansiá di nan pa por opservá nan komo periodista.

Representashon insufisiente
E diskushon riba mas outonomia pa Aruba a kuminsá dékadanan promé ku 1986. Bou di arubano e sintimentu tabata krese ku den Antianan Hulandes e representashon polítiko i ekonómiko di nan isla tabata insufisiente. Segun Heyden hopi di e tenshonnan tabata sentrá rònt di e relashon ku Kòrsou. E isla ei tabatin mas asiento den e Parlamento di Antianan Hulandes, miéntras ku Aruba tabata haña ku nan aporte ekonómiko tambe mester a konta pa e representashon polítiko. “Kontinuamente tabata bringa pa igualdat,” Heyden ta bisa. Aruba tabata ke tin mas influensia den e konstelashon estatal, pero frekuentemente e diskushon ei a kondusí na krisis polítiko.

Durante e Konferensia di Mesa Rondó na 1983 a rekonosé finalmente ku Aruba tabatin derechi di outodeterminashon. E proseso ei a kondusí na introdukshon di e statùs aparte riba 1 di yanüari 1986, ku kua Aruba a bira un pais separá den e Reino Hulandes. Inisialmente a palabrá ku Aruba lo a bira kompletamente independiente na 1996, pero a legumai e plan ei despues. Segun Heyden e palabrashon ei tabata mas bien un strategia polítiko: “En realidat, nunka Aruba ker a bira realmente independiente,” e ta bisa.

Betico Croes i e lucha pa outonomia
Un figura sentral den e lucha di emansipashon arubano tabata Betico Croes, e fundadó di e Movimiento Electoral di Pueblo (MEP). Heyden ta kòrda Croes komo un lider karismátiko ku tabata sa di mobilisá hende. “E tabatin un presensia enorme, i ku su manera di papia e por a alkansá un públiko ámplio,” Heyden ta konta.

Pero e periodo rondó di e introdukshon di e statùs aparte tabata dramátiko tambe. Seramentu di e refineria di Lago a okashoná un shòk ekonómiko pa e isla. Djis despues Croes a fayesé den un aksidente di outo, loke tabatin un impakto grandi riba e komunidat arubano.

Polarisashon i tenshon
Segun Heyden no ta na nivel polítiko so e lucha pa outonomia tabata tuma lugá. Bou di superfisie tabatin tenshonnan sosial i rasial tambe. Na Aruba mes tabatin diferensianan entre komunidatnan, miéntras ku e relashon ku Kòrsou tambe tabata karakterisá pa deskonfiansa. Hopi arubano tabatin e sintimentu ku Kòrsou tabata hunga un papel dominante den Antianan Hulandes. “E sintimentu tabata reina ku Kòrsou ker a dominá Aruba,” Heyden ta indiká.

Ora Heyden a muda pa Kòrsou komo periodista hóben, el a ripará ku den bida diario tambe e relashonnan entre e islanan tabata delikado. Aunke e tabata konsiderá su mes primordialmente un periodista karibeño, tabata kòrd’é regularmente riba su desendensia arubano. “Tabatin biaha ku hendenan tabata sòru di laga mi sinti ku ta di Aruba mi a bini,” e ta konta.

Hòmber arubano blanku, muhé kurasoleño pretu
Tin biaha su situashon personal tabata kompliká e situashon mas. Ta asina ku Heyden tabata parti di un pareha mesklá: e un arubano blanku, su pareha un kurasoleño pretu. E tempu ei un relashon romántiko entre un arubano i un kurasoleño – anto, pa kolmo, esun blanku i e otro pretu – no tabata usual. E mes ta yama nan relashon un ‘odd couple’ pa e tempu ei.

“E tempu ei no tabata solamente asuntu di pretu ku blanku, pero di Aruba ku Kòrsou tambe,” e ta bisa. Aunke inisialmente tabatin resistensia, esei a kambia den kurso di añanan. Finalmente su famia na Aruba tambe a aseptá su pareha kompletamente.

Outonomia sin adelanto sosial
40 aña despues di introdukshon di e statùs aparte, Heyden ta hasi un balansa krítiko. Polítikamente mirá, Aruba a logra loke e hendenan tabata ke, segun e: un gobièrnu, ministerionan i tambe struktura estatal propio. Pero riba tereno sosial e ta mira un otro realidat. Segun e, e desaroyo sosial di e isla a keda atras, kompará ku e outonomia polítiko. “A realisá e struktura polítiko, pero e desaroyo humano i sosial a keda atras,” e ta remarká.

Aunke Aruba a eksperiensiá un kresementu ekonómiko fuerte, e ta haña ku a dividí e prosperidat ei inhustamente. “Tin famia ku a bira hopi mas riku, miéntras ku gran parti di e komunidat a keda atras.” Segun Heyden, ainda tin bario kaminda e infrastruktura tin retraso i kaminda problemanan sosial ta bisto. E ta menshoná, entre otro, violensia den famia, adikshon, suisidio i otro problemanan sosial ku, segun e, no ta haña sufisiente atenshon. Por ta asina ku e kresementu di turismo a generá entrada, pero segun e, e pregunta ta: na unda e entradanan ei ta resultá finalmente?. “Ta na unda tur e sèn di turismo ta bai, realmente?”, e ta puntra su mes.

Límite na e modelo turístiko
Pareu ku esei, Heyden ta mira ku pokopoko un konsenshi nobo ta aparesé tokante e futuro di e isla. Na su pareser, e isla no por sigui krese infinítamente den kantidat di hotèl i turista. E ta boga pa un strategia diferente. “Aruba no mester di mas hotèl,” e ta bisa. “E isla lo mester skohe pa turismo mas eksklusivo ku ménos bishitante, pero ku mas ingreso.” Segun e, esei lo yuda baha e preshon riba e naturalesa i e infrastruktura tambe.

A pesar di su análisis krítiko, Heyden ta enfatisá ku ketubai arubanonan ta orguyoso di nan statùs aparte. “Riba 18 di mart semper tin un sintimentu di euforia,” e ta bisa. Pero segun e, e dia ei lo mester duna espasio pa reflekshon tambe. “Kisas e no mester ta un dia di fiesta so, sino un momentu pa razoná tambe: pasobra riba 19 di mart e problemanan lo tei ketubai.”

Pa loke ta futuro, Heyden no ta kere ku Aruba lo bolbe pensa seriamente riba independensia total. E laso ku Hulanda lo keda importante, segun e: tantu polítikamente komo kulturalmente. Den un mundu ku ta bira mas i mas kompleho, e ta mira kolaborashon internashonal mas komo un ventaha ku komo un limitashon.

40 aña despues
Kuater dékada despues di introdukshon di e statùs aparte, Aruba ta pará dilanti di un reto nobo, segun Heyden. E outonomia polítiko ta un echo, pero e pregunta ta: kon ta usa e outonomia ei? Pa e, e tarea di mas grandi no ta ligá ku kambionan estatal nobo, sino ku kreamentu di un sosiedat den kua kresementu ekonómiko ta kondusí na adelanto sosial. “Finalmente outonomia mester hiba henter e komunidat dilanti,” e ta bisa.