‘E sistema akí ta frena nos muchanan’ (1): Boneiru ta bati alarma tokante papiamentu

Portrèt: Marit Severijnse

Pa hopi alumno na Boneiru papiamentu ta idioma materno, pero te ainda e idioma ei ta hunga un papel supordiná den enseñansa. E Grupo di Trabou Posishon di Papiamentu a atvertí anteriormente ku muchanan ku tin difikultat ku hulandes ta kedando atras, i ta sinti falta di un reakshon riba kontenido for di Den Haag.

Den e promé parti akí di un serie di dos artíkulo, Ret Karibense ta tira lus riba e aparente mal entendido entre polítiko na Den Haag i partisipantenan den edukashon na Boneiru enkuanto dominio i funshon di idioma.

No ta bai den kontenido
E Grupo di Trabou pa Posishon di Papiamentu na Boneiru ta desapuntá ku un reakshon di e ministerionan hulandes di Enseñansa, Kultura i Siensia (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, OCW) i di Asuntunan Interno i Relashonnan den Reino (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, BZK). Ketu bai Den Haag no ta atendé nan preokupashonnan riba kontenido, segun e grupo.

Aunke a rekonosé Papiamentu den 2024 ofisialmente den e Karta Europeo pa idiomanan regional òf minoritario – loke ta obligá Hulanda pa protehá i stimulá e idioma –  esunnan envolví no ta ripará mashá di esei den práktika. “Esun ku ta papia solamente papiamentu, pero tin problema ku hulandes, ta wòrdu frená direktamente den e sistema akí,” presidente i eks-dosente Sedney Marten ta bisa.

Huntu ku Fundashon Akademia Papiamentu e grupo a manda un karta pa tur dos ministerio na mei aña pasa, ekspresando preokupashon pa e posishon di papiamentu den enseñansa, i dunando proposishonnan pa kambio. “Pa nos no ta bai pa e idioma di instrukshon, sino pa un posishon ku tur derecho pa e lenga materno di e mayoria di e alumnonan den enseñansa,” Marten ta indiká.

E promé charla kòrtiku
Segun e grupo di trabou e falta ku tin di un posishon asina no ta influensiá solamente e siñamentu, pero tambe kon e alumnonan ta sinti nan mes den klas. “Un di e formanan di mas grave di tentamentu ta tuma lugá den klas, ora un mucha mester tene su prome charla kòrtiku na hulandes, un idioma ku e no ta sinti su mes kómodo kuné,” Marten ta bisa. E promé reakshon mitar aña pasá, i tambe esun di mas resien di OCW den febrüari, ketu bai no ta satisfasé e grupo. “A ignorá nos preokupashonnan, i mas bien a ripití loke tabata konosí kaba,” e ta bisa.

OCW no ta reakshoná riba e krítika, i ta indiká na Ret Karibense ku prinsipalmente ta importante pa e grupo di trabou ‘keda konektá na e desaroyonan rondó di papiamentu riba tereno di maneho i material edukativo’, según bosero Matthijs Holtrop di OCW Hulanda.

Maneho i mal intendido na Den Haag: “Nan tin un retraso den idioma.”
Durante un kòmbersashon di mesa rondó ku Parlamentarionan hulandes i ekspertonan di idiomanan den Karibe Hulandes na Den Haag, Elsmarie Beukenboom, presidente di Fundashon Akademia Papiamentu, a papia ku un Parlamentario hulandes tokante studiantenan boneriano ku a bai studia na Hulanda. Den un ratu el a konkluí ku ta un ‘retraso den idioma’ nan tabatin, pasobra nan hulandes tabata desviá di e norma. “Un retraso den idioma? Pasobra nos no ta papia manera e? Ta asina nos ta papia,” Beukenboom su reakshon ta.

Segun e, esaki ta mustra un mal entendido fundamental: ta kore mira desviashon for di hulandes estandarisá komo un defisiensia. “No ta wak kon bon un alumno ta den papiamentu, ingles òf spañó. Asina ku e hulandes no ta perfekto, nan ta yama esei un retraso den idioma,” Marten tambe ta bisa.

Segun nan e manera di pensa akí ta hunga un ròl den e maneho tambe. “Ora skol bisa ku ‘e mucha ta pará sentral’, ta parse ku ta solamente e alumno hulandes-europeo ta pará sentral,” Marten ta remarká. Na lugá di fortalesé e idioma materno, a hisa hustamente e kantidat di oranan di lès pa hulandes, durante e último añanan. “Pero sin un base sólido den e idioma materno, un idioma strañero òf di dos, hustamente ta bira mas difísil,” e ta añadí.

E idea di un (supuesto) ‘retraso den idioma’ tin un tempu kaba ta aparesé den kòmbersashonnan entre polítikonan di Den Haag i e islanan. Asina eks-sekretario di estado Tamara van Ark (VVD) a papia durante un bishita na Boneiru den 2019 di un posibel inisio mas trempan di enseñansa obligatorio, eksplorando si muchanan lo por bai skol for di nan di kuater, òf te asta di tres, aña di edat pa bin den kontakto ku hulandes mas trempan. No a implementá e plannan ei, pero nan a suprayá sí kon fuerte e enfoke ta riba atendementu trempan di retrasonan den idioma, entre otro via invershonnan den akohida eskolar pre-eskolar i enseñansa.

Beukenboom ta haña e legislashon aktual defisiente, i diskriminativo den práktika. “Ningamentu di e idioma materno ta kosta e muchanan oportunidat, i ta en pugna ku derechonan di mucha,” e ta bisa.

“Kontinuamente e idioma hulandes a limitá mi karera”
Mazarella Jansen, koordinadó i dosente di papiamentu na skol sekundario, a ripará na yòn kaba ku su dominio di hulandes tabata limitá su posibilidatnan. “Na skol básiko mi tabata bon den kasi tur materia, ku eksepshon di hulandes. P’esei mi no por a bai MAVO i sigui e ruta di enseñansa ku mi tabata ke,” e ta konta.

Despues, ora ku e tabata traha na polis, hulandes a rersultá di ta un opstákulo atrobe. “Mi no por a bira rishèshi, pasobra mi hulandes no tabata sufisientemente bon. Kada bes esei tabata forma un barera.”

Grado di Master optené
“Den estudionan pa bira dosente di papiamentu, mi a finalisá tur kos: mi ta kualifiká pa enseñansa primario i sekundario, i mi a optené mi grado di Master. Pero, si bo no ta dominá hulandes bon, bo no ta avansá – kon bon ku bo idioma materno por ta.”
Awendia tambe Jansen ta ripará ku dominio di hulandes ta keda determinante na solisitutnan na Boneiru. “Pa hopi funshon, t’e mesun kos ta konta,” e ta bisa. “Pasobra mi hulandes no ta na un nivel haltu, mi no por bira lider di tim na skol sekundario, por ehèmpel.”

Segun Marten su historia ta karakterístiko pa loke hopi alumno i dosente ta eksperiensiá. “Nos ta traha den un sistema ku ta kompletamente kabes abou. Ta bira tempu pa tur nos muchanan por ta eksitoso – no solamente esunnan ku por papia hulandes perfektamente.” A pesar di e rekonosementu ofisial di papiamentu den e Karta, i di konseshonnan di Den Haag, alumno- i dosentenan no ta ripará mashá di esei den klas.

E di dos parti lo profundisá mas riba kon e sistema ta produsí desigualdat, i kua opstákulonan konkreto tantu alumno komo dosente ta topa kuné tur dia.