Hóbennan ku arma di kandela: e kuestion ku Boneiru no por sigui ignorá

Den e anochi di 8 di yüni 2025 un tiru fatal a pone fin na e bida di Clayshenou Domacassé di 15 aña na Boneiru. E tiroteo a sakudí e isla. A sigui un investigashon grandi, detenshonnan a kai, e pueblo tabata den shòk, i tabatin e promesa di ku lo aktua ku man duru kontra violensia ku arma di kandela.

Awor, mas ku un aña despues, e kaso penal Galápagos lo bini dilanti di hues e siman binidero. Pero un pregunta inkómodo ta keda kologá riba Boneiru: ta kon hóbennan ta yega asina fásil na arma di kandela aki?

‘Hóbenan ta yega fásil na arma di kandela’
Ministerio Públiko (OM) no ke bisa via kua rutanan di kontrabanda arma di kandela ta drenta Boneiru. Esei lo por tin konsekuensianan indeseá, segun OM. Loke sí nan ke konta, ta bisa hopi: segun OM hóbennan por yega di forma relativamente fásil na arma di kandela. Tin biaha nan mes, otro biaha via adulto ku tin akseso na arma i ku ta enbolbí den kargamentu di esakinan.

Eksaktamente kuantu arma di kandela ilegal tin ta sirkulá riba Boneiru ainda, niun hende sa. Polis tampoko por duna un estimashon di esei. E armanan no ta registrá i hopi biaha ta tene nan skondí. A base di informashon for di investigashonnan, konfiskashonnan i mèldunan, polis tin bista riba e eksistensia di e problema, pero no un indikashon spesífiko di su magnitut.

Un kos ta sigur: Boneiru mes no ta produsí arma di kandela. Pues, e armanan ku ta aparesé riba e isla, ta bini di pafó. Na unda, i kon nan ta drenta, ta keda por gran parte for di bista.

‘Pakiko un hóben mester di un arma mes?’
Pa abogado Marga van Lieshout esei ta un pregunta por lo ménos mesun importante ku di unda e armanan ta bini. Den su trabou diario e ta mira kasonan penal den kua arma di kandela ta hunga un papel. E kaso rondó di Domacassé ta konfront’é atrobe ku e gravedat di e problema.

Ta miedu? Protekshon? Statùs? Preshon di grupo? Òf ta surgi un situashon den kua e hóbennan ta haña sa òf ta sospechá, ku otronan ta armá, i p’esei nan tambe ke karga un arma? Van Lieshout ta bisa honestamente ku e no tin e kontesta. P’esei mes e ta alertá pa no hasi komo si fuera komunidat a komprondé e problema kaba, sin realmente papia ku e hóbennan.

Entrega limitá
Despues di e tiroteo no ta solamente un investigashon grandi a inisiá. A duna oportunidat tambe pa entregá arma di kandela sin ku ta hasi pregunta. E reakshon for di komunidat pa entregá arma tabata limitá; den total a entregá dos arma di kandela, un espada i dos pida di material eksplosivo.

Segun Van Lieshout ta esei ta un di e señalnan di mas preokupante. Dikon no ta entregá arma? Ta miedu òf deskonfiansa tin? Òf e poseshon di un arma di kandela a bira asina normal den sierto gruponan, ku nan ta eksperiensiá e peliger di esei di otro manera?

‘Awendia tur hende ta kana ku arma’
Un mama soltero ku ke keda anónimo, pero ku ta konosí pa redakshon, konosé e realidat akí di aserka. Algun luna pasá a kondená su yu hòmber di 19 aña pa poseshon di arma di kandela. “Awendia hopi hóben ta kana ku arma. Mi sa ku e no ta bon, pero kiko e mester hasi anto? Laga nan tir’é mata? Mihó será, ku derá,” e ta bisa.

Ta un deklarashon ku ta mustra kon profundo e miedu por ta. No ta mira un arma di kandela solamente komo algu pa kometé violensia kuné, pero tambe komo algu pa protekshon kontra violensia. Esei ta krea un sírkulo peligroso: si un hóben ta pensa ku e otro ta armá, kargamentu di un propio arma por parse kada bes mas lógiko. Seguidamente, loke ta intentá pa protekshon, en realidat ta oumentá e inseguridat.

Ta lat kaba, ora e hóben ta pará dilanti hues
“Derecho penal ta keda nesesario,” Van Lieshout ta enfatisá. Mester atendé poseshon ilegal di arma di kandela i mester tene esun ku kometé un delito ku arma responsabel pa esei, e ta haña. Pero den sala di korte so, no por resolvé e problema. “Nos mester papia ku e hóbennan promé ku nos haña nos pará nan dilanti den un sala di korte,” ta su mensahe. Skucha, promé ku ta un investigashon polisial tin ku konta kiko a bai robes. Komprondé dikon un hóben ta pensa ku un arma di kandela ta brinda seguridat, protekshon, òf statùs, promé ku e mesun arma ei destruí un bida.

Polis ta bisa e mesun kos for di un otro ángulo: kriminalidat bou di hubentud ta un punto di atenshon importante, pero polis no por resolvé e problema su so. Prevenshon, i atendementu di e kousanan ta eksiguí kooperashon entre enseñansa, kuido, hustisia i komunidat.

‘No ta persona di papel’
Van Lieshout: “No ta persona di papel tin tras di failnan penal. Ta hóben-, víktima- i sospechosonan tin, pero tambe mayor- i rumannan, i otro famia. Un solo momento por kambia múltiple bida pa semper.” Otro siman e morto di Domacassé lo ta sentral den korte. Pero pa Boneiru e pregunta mayó ta pafó di korte. Dikon aparentemente un hóben aki ta sinti su mes mas sigur ku un arma di kandela, ku sin dje?

Tanten ku e pregunta ei keda sin kontesta, un kondena no ta mas ku e fin di djis un kaso penal – no e fin di e problemátika.