Boneriano no tin problema ku hende nobo, basta nan aseptá e kultura lokal

Portrèt: Deborah Bremmer

E identidat boneriano ta bou di preshon?

Boneiru ta kresiendo lihé, mas i mas hende djafó ta bin establesé nan mes riba e isla. Entretantu e boneriano ta un minoria i e otro idioma- i kulturanan ta ganando tereno ku spit. Ret Karibense a papia ku kasi 20 boneriano riba e desaroyonan akí. Kon nan ta eksperiensiá e kambionan riba nan isla? Nan tin miedu di pèrdè nan kultura i identidat?

“Antes bo tabata rekonosé tur hende riba Boneiru. Bo tabata zwai man pa un outo ku ta pasa, pasobra bo tabata sa ta di ken e number di outo ei tabata. Awendia bo ta mira karanan sin ku bo por bin bei ta ken, ta hende di kua bo no sa si nan ta habitante òf turista.” Asina Jason Rosaria, ku ta den su trinta añanan di edat, ta ilustrá e kambionan riba su isla. E mes tin basta tempu ta biba na Hulanda, pero regularmente e ta na Boneiru: kada bes e ta topa ku un otro isla.

Boneiru tin áños ta krese di forma konstante na kantidat di habitante. Segun sifra di e Ofisina Sentral pa Statistik Karibe Hulandes, e isla tin kasi 27.000 habitante, entretantu. Dies aña pasa e kantidat ei tabata rondó di 19.000. E último añanan e kresementu ta hopi biaha di mas o ménos mil habitante pa aña, prinsipalmente a konsekuensia di migrashon. Spesialmente hende for di Hulanda europeo, pero tambe for di Latinoamérika, Merka i e islanan den bisindario, ta establesé nan mes masalmente riba e isla. Ku esei no ta e poblashon su tamaño so ta kambia, pero tambe su komposishon. Ta 30 porshento numa di e poblashon a nase na Boneiru.

Komunidat multikultural
Si bo puntra bonerianonan kiko nan ta haña di e desaroyo akí, mayoria ta reakshoná di forma remarkablemente suave. En prinsipio nan no ta haña ku ta un problema si hende di pafó di e isla bin biba. “Nos ta un komunidat multikultural,” un dosente di skol básiko ta bisa. Hopi boneriano ta atmití ku nan tambe a yega di ta wéspet un kaminda, tempu ku nan a bai skol na Kòrsou, òf ku nan a studia na Hulanda. “Otronan a risibí nos, pues nos tambe mester ta hospitalario,” e konosedó di kultura Franklin Dominico ‘Bòi’ Antoin (70) ta bisa.

Siña e idioma
Sí t’asina ku despues di e remarke ei, hopi biaha ta sigui mesora e kondishon ku e hendenan nobo mester adaptá nan mes dor di, por ehèmpel, siña papia e idioma, i siña konosé e kultura. “Mi tin e impreshon ku Boneiru ta habrí pa hende djafó, basta nan integrá i aseptá nos kultura i arkitektura,” Mikeely Obersi di 25 aña di edat, ku ta traha na un ofisina di arkitekto na Hulanda, ta bisa. Por ehèmpel, e ta haña bunita pa mira hulandes europeo kana den marcha di karnaval. “Basta e isla no krese muchu lihé i dimas sí,” e ta añadí. “Pa ami ta importante ku e hendenan ku bini, ta adaptá nan mes na nos – na lugá di ku ta nos tin ku adaptá nos mes na nan.”

Ta parse ku e último ei ta kada bes mas i mas e kaso, for di ku Boneiru a bira un munisipio ekstra-ordinario di Hulanda na 10-10-’10. “For di e dia ei hopi Hulandes ta bini aki no asina tantu pa integrá, sino ku e mira ku Boneiru ta ‘nan’ pida Hulanda tropikal,” Emma-Louise Pratt (34) ta remarká. E ta lider di proyekto na Fundashon Históriko Kultural Boneriano (FuHiKuBo) ku ta profundisá den, i spesialisá riba, aspektonan históriko-kultural di Boneiru. “Boneiru a bira mas aksesibel pa un públiko mas ámplio. Bou di e hulandesnan europeo e narativa ta reina ku Boneiru ta ‘Hulanda Karibense’, pues: pakiko siña papiamentu?” Antoin ta konfirmá esei: “Hopi makamba ta ninga redondamente di siña papiamentu.”

Tharia Phelipa, di 22 aña di edat, tambe ta fuerte. “Hopi hende no ta integrá, no ta siña papiamentu, ami ta haña ku esei realmente no por. Bo no mester papié sin fout, pero a lo ménos purba. Mi konosé hende ku tin hopi tempu bibá na Boneiru, ku ainda no por papia papiamentu; mi ta haña esei un muestra di falta di rèspèt, i menospresio di e poblashon lokal.”

Mikeely Obersi: “Mi gusta mira hulandes europeo kana den marcha di karnaval.”
Potrèt: Deborah Bremmer

Falta di konosementu
Al mismo tiempo diferente boneriano ta puntra nan mes si e boneriano ta hasi sufisiente pa defendé su kultura i identidat. “Bonerianonan no konosé nan mes historia,” bo ta tende diferente kaminda. Pió ainda: “Nan no ta realmente interesá,” algun ta konstatá desepshoná. “Mayoria hende no ta aktivamente envolví ku kiko ta nan kultura i kon nan lo por proteh’é,” Phelipa ta konta. “Nan ta ripará sí ku hopi kos ta kambia, pero nan no ta pensa riba kiko nan por hasi kontra esei.”

Antoin i Pratt di FuHiKuBo ta konfirmá e falta di konosementu i interes den e propio kultura. “Muchanan kasi no ta haña lès riba e historia i kultura di Boneiru. Mi a duna kursonan di historia i kultura di Boneiru, pero kasi niun boneriano no ta akudí,” Antoin ta indiká. “Konosé bo historia, i sa di unda bo kultura ta bini, ta krusial pa formashon di bo identidat,” Pratt ta agregá. “Si bo no tin akseso na e konosementu ei, bo no por duna balor na dje tampoko. Loke bo no konosé, bo no por protehá.”

Kultura ta den nos
Otro boneriano ta mas optimista. “Kultura ta sinta den bo kurason,” mi bisiña muhé ta bisa, durante un kaminata. Dosente universitario i a la bes eks-gezaghèber di Boneiru, Glenn Thodé (60), tambe ta mir’é asina. “Pasobra mi a nase i biba na Boneiru, mi ta karga e kultura den mi. I miéntras mi tin e kultura den mi, mi no tin nada di teme.”
Sí e por imaginá su mes ku hende ku no tin e mentalidat ei, tin miedu. “Pero den mi bista no ta un miedu real. Ta ora bo pèrmití ku bo ta kambia, por ehèmpel dor di bira agresivo, e ora ei e ta bira un problema. E ora ei bo a pèrdè bo forma di ser boneriano.”

Según Thodé ta kuestion di duna e bon ehèmpel. “Liderá ku bo bon ehèmpel. Laga esunnan ku bini nobo, mira kon nos ta hasié na Boneiru. Ofresé algu nétamente boneriano, na lugá di skonde.” E ta kompartí un anekdota di su tempu komo gezaghèber. “Pa motibu di problemanan na e residensia di gezaghèber despues di un orkan, mi a muda temporalmente pa Sabadeco – un bario pudiente pafó di Kralendijk. Hendenan tabata bisa: ‘Gezaghèber a bandona Boneiru!’ Mi a keda babuká. Ta henter Boneiru ta di boneriano! Tur hende por biba einan!”

Ta hustamente e aktitut ei ta e problema, segun Thodé. “Ta asina e boneriano ta pèrdè su mes. Lo bo por ke keda tene na kon kos tabata antes, pero semper lo tin kambio. Loke sí bo por mantené, ta e karakterístikanan boneriano. ‘Di un kondukto tur parti gabá’, manera ta kanta den e himno. Siña esunnan nobo ku ta bini, ta kon mester ta. Esei mi gusta di Aruba: ei nan ta laga e hendenan djafó wak kon e kosnan ta bai riba e isla.”

Kultura dinámiko
E eks-grifir di isla, Willem Cicilia, tambe ta menshoná Aruba komo ehèmpel. E mihó manera pa mantené e kultura lokal bibu, ta di hasié mas dinámiko. “Bo no mester protehá e kultura boneriano desesperadamente kontra di influenshanan djafó, sino hustamente meskla, envolví otro kulturanan. Pasobra eseinan tambe ta parti di Boneiru. Bo ta mira esei na Aruba den e müzik i baile, por ehèmpel.” Cicilia ta haña e kultura boneriano masha poko dinámiko aktualmente. “Semper e mesun kantikanan, e mesun folklor. Lo no ta malu si e kultura boneriano kana samsam ku tempu.”

Bo ta tende esaki di diferente hende – remarkablemente prinsipalmente esunnan 60-plùs – riba e isla. Manera e artesano Jackie Bernabela: “Ta importante pa mantené e müzik lokal bibu, pero lo no ta malu pa e kambia. Pa ami ta positivo si e hubentut ta dun’é un buèlta nobo òf si ta prosesá influensha djafó aden.”

‘Kada bes mas boneriano’
Loke ta konta pa müzik, ta konta pa hende tambe. “Semper e boneriano tabata un meskla,” Thodé ta indiká. Pues, pa hopi boneriano e influensha djafó no ta asina tantu un menasa pa e kultura i identidat lokal. Esei simplemente ta sosodé ku un isla ku ta krese – nan a mira esei kaba serka e islanan bisiña – i kresementu ta trese adelanto kuné tambe. E problema ta, mas ku tur kos, e echo ku hopi hende no ta integrá. Nan ta krea un pida Hulanda tropikal, ku tur e konsekuensianan di esei. Un pa un, e bonerianonan entrevistá ta menshoná integrashon komo kondishon, ku siñamentu di e idioma komo loke ta parse di ta e midí prinsipal.

Segun eks-gezaghèber e yabi ta den esei: “Na Aruba bo ta forma parti di nan sosiedat si bo ta papia e idioma. Si e aktitut e tei na Boneiru tambe, lo bo tin kada bes mas boneriano. Mi mes a siña esei di mi abuelonan, ku semper tabata habrí pa otro hende. Anto asina, dor di ta hospitalario, bo ta konservá hustamente e kultura boneriano.”

A realisá e publikashon akí ku sosten di e Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl).