Felipe ‘Chago’ Melaan: “Nos ta siudadanonan di terser kategoria ku un pasport hulandes komo herensia kolonial”

Portrèt: Deborah Bremmer

Identidat boneriano bou di preshon?

Boneiru ta kresiendo lihé, mas i mas hende di afó ta establesé nan mes riba e isla. Entretantu e boneriano ta un minoria i otro idiomanan for di papiamentu i otro kulturanan ta ganando tereno rápidamente. Ret Karibense a papia ku kasi 20 boneriano riba e desaroyonan akí. Kon nan ta eksperiensiá e kambionan riba nan isla? Nan tin miedu di pèrdè nan kultura i identidat?

Tur dia ku mi ta koriendo pa bai kas, un bòrchi grandi den e kurá dilanti di un kas den e bario Nort di Saliña ta hala mi atenshon. ‘1863 SLAVERNIJ AFGESCHAFT’ (1863 SKLABITUT ABOLÍ’) tin pará, i bou di esei, tambe na lèter kapital: ‘VEEL MINDER MAKAMBA’s’ (‘HOPI MÉNOS MAKAMBA’), ‘makamba’ siendo un palabra hopi usá pa indiká un hulandes blanku di Hulanda Europeo.

Un bòrchi ku, pa un ratu, ta bira hasi bo konsiente atrobe di bo lugá komo hulandes blanku na Boneiru, algo ku ya mi ta sinti mi ínkomodo kuné kaba, hopi biaha. Pa años mi tabata kurioso: ta ken ta biba den e kas ei? I kiko ta motivá hende pa pone un bòrchi asina den nan kurá di kas? Pa e serie di artíkulo akí, mi a disidí pa bai sak’ afó porfin.

E bòrchi tokante ‘HOPI MÉNOS MAKAMBA’ den Nort di Saliña.Potrètnan Deborah Bremmer

‘No loke e periodista ke skirbi’
Via-via mi ta bin haña e number di telefòn di e habitante, Felipe ‘Chago’ Melaan (63), i mi ta aserk’é pa un kòmbersashon. E ta reakshoná mesora, i ta konsedé e entrevista, pero bou di un kondishon: ku ta skirbí loke e bisa, i no loke e periodista ke skirbi.

Ora mi yega na su kas di blòki koló di òker, ku pintura di indjan na muraya, señor Melaan ta sintá riba un stul di plèstik den e kurá poko bashí. E tin un flènè ku Boneiru ariba skirbí bistí, i un paki di tabako pa lora riba su skochi. Melaan ta medio kumindá mi, klaramente sin gana, pero e ta indiká mi pa tuma lugá riba e stul su dilanti. E kurashi ku mi a akumulá pa e entrevista akí, ta kuminsá baha un poko. Komo periodista hulandes na Boneiru mi sa topa ku resistensia, pero nunka esaki tabata asina evidente.

“Mi a hasi e kos akí mas biaha, i hopi periodista no ta skirbi loke mi bisa. Mi ta haña skirbimentu simplemente un mahamentu,” Melaan ta bisa. Tampoko e tin interes pa mi saka potrèt. “Tur hende sa, ken mi ta. Ken no konosé e bòrchi akí?” E ta konta ku e bòrchi tin un diesocho aña kaba pará den su kurá.

Motibu
Mi ta puntra kiko tabata e motibu pa pone e bòrchi. “Si, pakiko un hende ta pone un bòrchi…” Melaan ta sende un sigaria. Su telefòn ta keda habrí dilanti di dje riba mesa. De bes en kuando e ta tira un bista ariba. “Por sierto, un kos mas: realmente bo ta di korant? Pasobra hende a yega di a bini aki, anto e siguiente dia tabatin polis pará na mi stupi. Hende bou di man, nan ta purba intimidá mi, pa mi no habri mi boka mas. Pero mi no tin miedu i mi no ta skonde mi opinion.”

Finalmente e ta kontestá mi pregunta ku un solo palabra: kolonialismo. “Loke Hulanda ta hasiendo aki, ta kolonialismo.” E ta referí na e definishon di kolonia den e dikshonario Van Dale. “Bo a yega di siña esei? Tin pará komo definishon: tuma kontrol di un pais i hasié un kolonia. Awor ami ta hasi bo un pregunta: ken ta disidí riba e isla akí? Bisa numa: ta Den Haag.”

Ora mi kuminsá papia tokante e gobièrnu lokal, e ta hasi un komparashon ku sklabitut. “Tempu ku e hulandesnan tabatin katibu aki, tambe bo tabatin un hende aki, un katibu, ku tabata bati e otro katibunan. E hulandes mes no tabata hasi esei. Hulanda ta praktiká ‘dividí i dominá’. For di 10-10-’10 nos ta un kolonia, pero niun hende no ta tribi di bisa esei. Bo por dun’é un nòmber un tiki otro – ‘munisipio spesial’ – pero tur esei ta pantomina.”

Tehi
Despues di hopi resistensia i insulto inisial, Melaan ta kuminsá kue un spit riba kontenido. “Den e Karta di Nashonnan Uní a inkluí ku nunka mas lo tin un kolonia.” Segun e, Hulanda no ta tene su mes na esei.
“Sí, pero…”, mi ta kuminsá. “’Sí, pero,’ semper e ‘pero’ ei di e hulandesnan, mi tin tehi di esei, bo sa? Si mi bisa algu, i bo ta kontestá ku ‘pero’, ki sentido nos kòmbersashon tin anto?”

Mi ta purba di haña ehèmpel di dje. Ki molèster e tin den su bida diario di e presensia di hulandesnan riba su isla? Pero Melaan ta blo regresá na esun palabra ei: kolonialismo. “Esei ta e esensia,” e ta bisa determiná, i e ta sende un siguiente sigaria.

Mas amabel
Gradualmente e ta bira un tiki mas amabel, mi ta nota. Kaminda na prinsipio e ta uza un lenguahe brutu, e ta kuminsá ta korigí su mes. “Hopi hende no ta mira ku nan no tin niun ‘shit’ di bisa aki, mi kier men, ku nan no tin nada di bisa aki. Kisas bo no por skirbi ‘shit’,” e ta bisa. Ta kuminsá klara pa mi ku pa Melaan no ta bai asina tantu pa e impakto di e influensia ku e hulandesnan tin riba Boneiru, sino mas ku tur kos pa e prinsipio.

“Nos tin e derecho pa nos mes goberná nos isla, pa ta liber, i pa determiná nos mes direkshon. No ta trata di si Hulanda ta trese kambionan positivo tambe. Tur esei ta e konsekuensia di un tempu di kolonialismo, i no tin nada ku por hustifiká esei. Nos ta siudadanonan di di tres rango, ku un pasaporte hulandes komo herensia kolonial. E idioma ku nos ta papiando awor akí ta un herensia kolonial.”

Adaptá
Mi ta puntra Melaan ku si e tin problema prinsipalmente ku hulandesnan ku ta bin biba na Boneiru òf, por ehèmpel, ku e kurasoleño- i hendenan di Latinoamérika tambe. “Mi tin problema ku tur hende ku ta bin biba aki. Òf nò: ami mes no tin problema ku esei, pero e ta bira un problema pa e isla. Mundu ta di tur hende, pero si bo ke bin biba aki, bo mester adaptá bo mes. Mi tin problema ku e hulandesnan aki ke pa nos adaptá nos na nan. Esei mi ta haña hipókrita, pasobra ora nos ta na Hulanda, nos mester adaptá nos mes na nan tambe.”

E ta konta un anékdota di su bisiña hulandes di dilanti. “Kada djadumingu mi ta saka mi stereo set pafó i mi ta toka müzik for di 9’or di mainta te 1’or di mardugá. Tin bisiña ta asta sinti falta di esei, si mi no hasié. Pero e muhé akí a bin keha ku e tin molèster di e müzik. E ora ei ami ta pensa: ‘Ami tin molèster di abo – bai bèk Hulanda!’”

Melaan ta haña ku e hulandesnan mester siña konosé e kultura boneriano pa nan por adaptá nan mes. Segun e, e kultura ei ta den e müzik, e kuminda, kon hende ta komportá nan mes, e manera di bisti i e idioma. E ta deskribí esaki komo: ‘Biba libertat’ i ‘no maha.’

Korupto
Mi ta puntr’é kon otro bonerianonan ta reakshoná riba su bòrchi i su lucha. E tin e idea ku e ta representá e bos di mayoría di e bonerianonan? “Esei no ta importá mi mashá, pasobra henter e sistema ta korupto. Pero esaki ta mi lucha pa mi Boneiru. Mi a nase i lanta na Nort di Saliña, mi no por imaginá mi ku lo mi biba un otro kaminda.”

P’esei e ta deskribí su mes komo un habitante preokupá di Nort di Saliña. ”Pero bo sa kon nan ta yama mi aki?” e ta puntra radiante. “E hendenan ta bisa: ‘Mira, ata Chago ‘Hopi Ménos Makamba’ Melaan ta kana ei!’ Pasobra ami ta e úniko ku ta tribi di bisa esei, meskos ku Wilders.” Ku esaki e ta referí na e politiko hulandes derechista Geert Wilders (PVV) ku ta konosí pa su ekspresion ‘Hopi ménos marokano’.

Groningen
Di repente nos ta deskubrí algu ku nos tin en komun, loke ta forma un brùg mesora: nos tur dos a biba na Groningen. “Ten’ i mi ten mi no a topa bo ainda den De Drie Gezusters (un grand café na Groningen), e tempu ei bo tabata den bruki ainda.” Melaan ta hari ku smak. Na e momento ei su atenshon ta kita, pa motibu di un bisiña ku ta kana pasa, i e ta sende su di tanto sigaria. Mi ta tres’é un ratu bèk na e tema di nos kòmbersashon.

“Ta papia hopi di kambio di klima. Pero bo sa kiko ta e problema grandi na Boneiru? Kambio di kultura,” e ta bisa ku firmesa. “Bo tin un idea awor, di kon ami ta pensa?” Entretantu nos a yega na e nivel ku e ta duna mi un nòmber di kariño. “Si tur hende tabata pensa manera mi, mundu lo tabatin un apariensia basta miho, òf nò, Debbie?”

Sin ku mi mester a pidié, Melaan ta resumí nos kòmbersashon ainda. “E esensia ta: kolonialismo. Laga e hende den su balor. Sigur bo a yega di tende di e kantante di reggae Bob Marley. Su kolega Peter Tosh a kanta: ‘Tur hende ta lucha pa pas, pero niun hende no ta papia di hustisia. Si bo lucha pa hustisia, pas ta bini di mes.”

Sintimentu sin argumento?
Mi ta kore bai for di Melaan ku su bòrchi, sintiendo mi bon. Ora mi bira wak atras, ya e ta pará ta kòmbersá ku un bisiña. Sin embargo mi ta keda ku hopi pregunta. Mi ta sinti falta di ehèmpel i argumento konkreto, pero na mes momento: un sintimentu no por ta bálido tambe, sin ku por kapta e argumentonan p’e bon ku palabra? Tambe mi ta puntra mi mes di ki manera e hulandes ku mi ta, a influensiá e kòmbersashon, pasobra mi no ta duda ku esei a hasi influensia.

Miéntras mi ta kore bai, ya Melaan ta para papia ku un bisiña.

Komo periodista hulandes mi mes ta parti di eksaktamente e dinámika ku Melaan ta papia di dje: ami ta esun ku a bini na su isla, ku ta skirbi su relato, ku ta disidí finalmente kiko lo bai – of nò – den e artíkulo akí. Maske mi trata na keda mas serka posibel di su palabranan.
Mi no tin un kontesta definitivo riba e pregunta ku si por yama loke ta sosodiendo na Boneiru kolonialismo. Sí mi sa, ku tanten ku mi ta biba aki, e pregunta ei lo sigui okupá mi mente.

A realisá e publikashon akí ku sosten di Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (fondsbjp.nl).