Wintertuin ta traha pa un generashon nobo di eskritor- i artistanan kurasoleño: ‘Talento so no ta sufisiente’

Kòrsou tin talento literario i kreativo de sobra, pero talento so no ta hiba un eskritor na un buki. Pa esei mester di guia, podio i, prinsipalmente, un infrastruktura den kua kreadornan por desaroyá nan mes. Esaki tabata un motibu importante pa fundadó Joeri Oltheten kuminsá ku ‘Wintertuin Curaçao’ na 2017.

Durante e di ocho edishon di e Wintertuin Festival ta bira visibel kiko e invershon ei por duna komo resultado. Ei dosente i eskritor Tina Krolis ta presentá su di promé buki, E kas bieu – un novela di misterio pa hóben adulto – ku a haña su orígen den un kurso di skirbimentu di Wintertuin.

Literatura i apresio
Oltheten mes a krese den un ambiente artístiko i literario. Su tawela Guillermo Rosario tabata un eskritor, su mama ta skirbi kuenta i poesia, i ta tradusí. Esei a pone ku no ta solamente pa literatura, sino tambe pa papiamentu el a kultivá apresio na kas.

Tempu ku e tabata biba na Hulanda i tabata traha komo empresario, el a bin den kontakto ku e organisashon literario hulandes Wintertuin. El a gusta spesialmente e manera ku e organisashon ei tabata konektá literatura ku un base sosial. Ora ku, aproksimadamente dies aña pasá, Oltheten a disidí di muda pa Kòrsou, el a mira un bashí evidente riba e isla, segun e ta konta.

Tabatin hopi talento kreativo i literario, pero no sufisiente infrastruktura pa desaroyá e talento ei mas aleu di forma struktural. Tabatin organisashonnan manera Arte di Palabra i e biblioteka nashonal sí, pero manera e tabata mir’é, ainda e paisahe literario tabata ofresé muchu tiki oportunidat pa guia i kresementu. Esaki a kondusí na 2017 na lantamentu di Wintertuin Curaçao, komo organisashon ruman independiente di Wintertuin na Hulanda.

Di talento pa algu konkreto
Nuebe aña despues Wintertuin ta enfoká entre otro riba proyektonan komunitario i pa desaroyo di talento. Hende di diferente edat ta haña guia den skirbimentu, deklamashon, presentashon i publikashon. Segun Oltheten e intenshon no ta pa djis deskubrí talento, sino pa yuda e kreadornan pa yega na algu konkreto finalmente: un manuskrito, publikashon òf presentashon.

E debut di Tina Krolis ta un ehèmpel klave di esaki.

For di su hubentut Krolis tabata soña ku un buki di su outoria. E tabata skirbi kuenta, poema i komedia, tradusí buki di ingles pa papiamentu, i tabata yuda otronan ku redakshon i reakshon. Tòg un buki propio a keda solamente un soño pa largu tempu.

Kuater aña pasá un konosí a kont’é di un kurso di Wintertuin. Inisialmente e ker a legumai ora el a mira kuantu e partisipashon tabata kosta. Na e momentu ei, e no por a paga e suma ei. Pero for di Wintertuin el a haña sa ku e mester a bini tòg i ku e no mester a preokupá su mes ku e pago.

Esei a bira un momento desisivo. Despues di e kurso, a selektá Krolis komo un di sinku partisipantenan pa un trayekto avansá ku guia, den kua lo a kubri e gastunan pa e buki tambe. Na 2023 el a kuminsá ku e kuenta ku finalmente lo a bira E kas bieu.

Finalmente Krolis a sigui tres kurso na Wintertuin. Segun e, ta hustamente e guia ei ta importante pa hendenan ku wèl tin talento i idea, pero ku no sa kon pa konbertí eseinan den un bon kuenta. Téknika, reakshon di dosente i di otro partisipante, i formamentu di un ret di kontakto, por hasi e diferensia entre ke skirbi i berdaderamente bira un eskritor.

Un kas bieu ku ta skonde sekreto
Krolis a haña su inspirashon pa E kas bieu serka di kas: den e edifisionan monumental di Otrobanda. Komo mucha muhé chikitu ya e tabata konta su mayornan ku, ku tempu, e ker a biba den un monumento na Punda òf Otrobanda. Su fasinashon pa edifisionan bieu a keda. Entretantu e mes ta biba den un monumento na Otrobanda.

Durante un kurso di Wintertuin e partisipantenan a haña komo tarea pa skirbi tokante un tópiko liber. Krolis a pensa mesora riba un edifisio monumental. El a imaginá su mes un mucha di dieskuater aña di edat, kanando den Otrobanda, ku ta keda fasiná di un kas bieu. Bou di guia di coach-nan, loke a kuminsá komo un kuenta kòrtiku, a krese bira un novela di dies kapítulo.

E kuenta ta drai rondó di un hóben ku ta fasiná ku un kas monumental eksistente na Hoogstraat den Otrobanda. Remarkablemente, su mama i wela ta reakshoná sumamente agresivo riba su interes pa e edifisio. Ta pakiko nan no ke tin apsolutamente nada di aber ku e kas ei?

Ta nèt nan rechaso ta hasié mas kurioso. E ta sospechá ku tin algu tras di nan reakshon i ta bai investigá. Krolis ta kombiná e misterio ku lèsnan di bida i prinsipionan ku prinsipalmente lesadónan hóben por saka for di e kuenta. E buki ta intentá pa alumnonan for di aproksimadamente grupo 7 di skol básiko i esunnan den enseñansa sekundario lesa. Ku esei su buki ta toka diferente tema ku ta importante pa Wintertuin: idioma, historia, identidat i e desaroyo di hóbennan.

Papiamentu komo idioma literario
Segun Oltheten papiamentu tin un lugá sentral den Wintertuin. Aunke e organisashon ta traha ku diferente idioma ku ta relevante pa Kòrsou, ta dunando kurso di skirbimentu na papiamentu for di 2024, kaminda ta usa ehèmpelnan literario na papiamentu tambe.

Segun Oltheten esei ta yuda e partisipantenan pa ekspresá nan mes den nan propio idioma. Wintertuin ke bai asta mas leu. Via e proyekto Future Language Innovation ta investigando for di papiamentu kon por sigui desaroyá i fortalesé idiomanan krioyo. Artistanan di entre otro Kòrsou, Hulanda, Spaña, Portugal, Brazil i Puerto Rico ta kolaborá den esaki. E ambishon ta pa yega finalmente na un instituto pa idiomanan krioyo, ku papiamentu komo idioma sentral.

Hóbennan tambe ta haña atenshon eksplísitamente. E aña akí Wintertuin ta guiando kuater eskritor femenino masha hóben entre 15 i 19 aña di edat pa desaroyá nan manuskritonan mas aleu i finalisá esakinan. Pa muchanan ainda mas hóben tin e Kids Festival. Segun Oltheten Kòrsou tin mas oportunidat pa mucha ku tin biaha ta kere, pero e inisiativanan ta fragmentá i p’esei no semper visibel. Ta pa e motibu ei tambe Wintertuin ta purba konektá organisashon- i partisipantenan hóben ku otro.

Kuenta di grandinan ta kore riesgu di bai perdí
Pero desaroyo di talento ta djis un banda di e trabou. Ku Kurá di Kuenta, e promé proyekto ku Wintertuin Kòrsou a lansa, ta registrá kuenta- i rekuerdonan di grandinan.

Partisipantenan ta haña guia di eskritornan pa transformá nan eksperiensianan den entre otro poesia, kuentanan kòrtiku i diálogonan. Asina a kolekshoná kuenta den kasnan di kuido i diferente bario, bou di kua Fleur de Marie, Koraal Specht, Otrobanda i Montaña. Aktualmente ta trahando riba Santa Helena i Jandoret. Segun Oltheten e proyekto tin un funshon tantu kultural komo sosial: ta konservá rekuerdonan kurasoleño, miéntras ku na mes momentu e grandinan ta haña e oportunidat pa kompartí nan eksperiensianan i keda sosialmente aktivo.

Skirbimentu pa deshogá
For di su trabou diario, Krolis ta mira un otro balor di skirbimentu. E ta dosente den enseñansa sekundario i ta traha hopi ku hóbennan. Segun e, ta muchu fásil pa atribuí komportashon difísil di hóbennan na e muchanan so. Por tin problema na kas, emoshon i trauma skondí tras di e komportashon ei.

E ora ei skirbimentu por ta un manera pa saka emoshonnan ku hóbennan tin difikultat pa ekspresá papiando. Krolis ta nota ku alumnonan por bira mas trankil ora nan haña espasio pa skirbi. Ta nèt e hóbennan ku sa eksperiensiá komo konfliktivo, por produsí tekstonan sorprendentemente bunita, segun e. Ku esaki e relatonan di Oltheten i Krolis ta bini huntu. Wintertuin no ta presentá literatura komo algu eksklusivamente pa den kashi di buki, sino komo un medio pa desaroyá talento, tene idioma i historia bibu, i duna hende un bos.

E tema di e di ocho edishon di e festival, ‘Moveshon’, ta harmonisá ku esei. E ta investigá kon hende, kuenta i idioma ta move entre kultura-, kontinente- i kontekstonan, pero tambe kon arte mes por pone algu den moveshon. Nobo ta entre otro Moving Voices, pa kua a selektá artistanan lokal i partisipantenan di Sürnam pa duna presentashonnan rondó di e tema ei. Pa Krolis e moveshon ei a bira masha konkreto entretantu: di un persona ku pa añanan largu a skirbi kuenta i poema pa su mes, pa un outor ku un buki propio.

Mas pa skirbi
Lo presentá E kas bieu dia 19 di sèptèmber durante e Wintertuin Festival, i despues e lo ta optenibel na librerianan tambe. Ademas tin plan pa usa e buki na skolnan, entre otro pa motibu di e konekshon ku monumentonan i historia. Krolis tin mas pa skirbi. Su siguiente ambishon ta un kolekshon di poesía propio. Banda di esei tin kuenta- i ideanan no finalisá pa buki- i biografianan nobo.

Pa Oltheten ta hustamente un desaroyo asina ta loke Wintertuin ta intentá p’e: sòru pa e talento kreativo ku Kòrsou tin kaba, no keda na un idea òf un manuskrito den un lachi, pero ku e ta haña e chèns pa desaroyá su mes i alkansá un públiko finalmente. Festival Wintertuin ta dia 19 di sèptèmber di 18:00 pa 00:00 ’or na Landhuis Vredenberg na Bramendiweg.