Un lei di 1962, inklaridat tokante pèrmit, tarifanan ku no ta kubri tur ruta i un sistema di supervishon ku kasi no ta visibel. A surgi un merkado di taksi na Boneiru den kua e liña entre regulashon i outoregulashon ta bira kada bes mas vago. Miéntras gobièrnu ta warda, e merkado ta purba di organisá su mes. P’esei e pregunta ku ta bira mas i mas urgente ta: pakiko gobièrnu no ta intervení?
E problemanan ta bira visibel prinsipalmente ora barku di krusero mara. Turista ta baha na tera buskando transporte, miéntras ku shofùrnan ta kompetí ku otro, i preguntanan tokante pèrmit, tarifa i seguridat ta sigui eksistí.

Ademas, aktualmente e problema ta bai mas leu ku shofùrnan ku podisé no ta tene nan mes na regla. E pregunta fundamental ta: ken ta kontrolá kumplimentu ku e reglanan, i si e reglanan ta kuadra ainda ku e merkado di awendia.
TCB tin mas tempu ta atvertí
Tourism Corporation Bonaire (TCB) tambe ta mira e problemanan. Direktor Elesiër Angel ta bisa ku e organisashon a mustra gobièrnu múltiple biaha riba e situashon. “Nos a papia hopi biaha ku gobièrnu pa mira kon nos por mehorá algun kos, pero nada no ta sosodé.”
Regularmente TCB ta hasi investigashon bou di pasahero di krusero tokante nan eksperiensia na Boneiru. Den e investigashon ei, e parti di ‘transporte’ no ta skor positivamente, segun Angel. TCB konosé e señalnan, pero e mes kasi no por intervení. “Nos no tin e instrumentonan legal pa intervení.” Ku esei e pregunta tokante ken sí mester intervení, ta keda sin kontesta.
Komishon inaktivo
Kaminda e impase gubernamental ta mas bisto, ta den e otorgamentu di pèrmit. Según informashon disponibel, e último pèrmit entregá pa kore komo shofùr di taksi tabata na 2017. No tin un registro públiko aktualisá di tur petishon hasí pa pèrmit, e aplikantenan i e desishonnan ku a tuma.
Segun informashon ku Ret Karibense a kolektá, falta un maneho kla i por eskrito, ku ta stipulá ki ora, bou di kua kondishonnan i riba ki base ta otorgá pèrmit di taksi. Ta bini aserka ku e Komishon Transporte Públiko (COV, Commissie Openbaar Vervoer), ku tabata hunga un papel den e otorgamentu di pèrmit, no ta aktivo aktualmente.
Diputado Dennis Martinus ta responsabel pa pèrmit, supervishon i mantenshon. A nombr’é na nòmber di Movementu Pueblo Boneriano (MPB). Martinus ta bisa ku ta for di 2024 ta trahando riba e nombramentu di miembronan nobo pa e komishon. Segun e ta bisa, ta for di 2025 tin un proposishon pa e prosedura di nombramentu serka e sekretario insular. Na Konseho Insular tambe tin un proposishon pa nombramentu, segun Martinus.
Tanten no finalisá e prosedura ei, e komishon no por kuminsá traha. Pues, e merkado ta wardando riba un komishon, ku na su turno ta wardando riba un prosedura di nombramentu.
Problema mas fundamental
Banda di e impase gubernamental akí tin un problema mas fundamental: e kuadro legal. E Ordenansa Insular di 12 di febrüari 1962 tokante Servisio di Outo di Hür ta regulá e merkado di taksi. Pero for di e tempu ei, Boneiru a kambia drástikamente. Turismo a krese, e demanda pa transporte a oumentá i e manera ku ta ofresé transporte a kambia. Segun e personanan enbolbí, e reglanan no a krese sufisientemente sam-sam ku e kambio aki.
E resultado ta un área shinishi: ken por kore komo taksi, ku kua vehíkulo, bou di kua kondishonnan, anto ken ta kontrolá tur esei?
Por sierto, ku e otorgamentu di pèrmit na Bonaire ta problemátiko, no ta nada nobo. Na 2017 e Ombudsman Nashonal a investigá múltiple keho riba pèrmitnan di taksi na Boneiru. Kasi dies aña despues tin pregunta atrobe riba e otorgamentu di pèrmit i e supervishon.
E merkado ta regulá su mes
Miéntras ku gobièrnu ta keda kana atras, e empresario Boudewijn Scholts mes ta purba di trese struktura. Entretantu su plataforma tin diesdos shofùr afiliá, i alrededor di 16.000 kareda ehekutá den dos aña, segun e ta konta.
Scholts ta indiká ku aktualmente ningun shofùr di taksi na Boneiru tin un pèrmit ku ta al dia. Segun e, pèrmitnan bieu a kaduká i nunka a renová nan. “E Gezaghebber di aquel entonces a laga e lei drumi.” Entretantu su plataforma mes ta purba pone òrdu. No pasobra gobièrnu a imponé esei, sino pasobra segun Scholts e merkado ta pidi pa esei. Esei ta lansa un pregunta inkómodo: awor, ta un empresario privá mester regla loke gobièrnu no ta logra regulá?
Tarifanan tambe tin buraku
E inklaridat no ta limitá su mes na pèrmit. E tarifanan tampoko ta kuadra kompletamente ku e práktika, segun Scholts. Gobièrnu ta fiha tarifa pa taksi i bùs. E último kalkulashon ta data di 14 di mart 2023. Segun Scholts ta alrededor di 40 pa 45 ruta so tin deskribí den e kalkulashon ei. Pa otro distansia òf ruta no tin tarifa fihá, e ta bisa. P’esei su plataforma ta traha ku tarifa fiho pa hotèl, i un meter di taksi pa otro kareda.
“Mi mes a programá e meter i e tarifanan, i tur e diesdos shofùrnan ta uza eseinan.” Ta un solushon práktiko, pero na mes momento un síntoma di e problema mayor. Si gobièrnu no ta regulá e merkado sufisientemente, e partidonan den e merkado mes ta bai pone regla.
I ku esei pa basta tempu e diskushon ya no ta solamente tokante taksi. E ta tokante pèrmit, seguridat, protekshon di konsumidó, i supervishon. I finalmente e ta tokante e pregunta ku si gobièrnu berdaderamente tin e riendanan den man den un sektor ku ta transportá sentenares di bishitante i habitante diariamente.
