‘E sistema akí ta frena nos muchanan’ (2): Kon e sistema di enseñansa ta fomentá desigualdat

Portrèt: Marit Severijnse

Pa hopi alumno na Boneiru, papiamentu ta nan idioma materno, pero te ainda e idioma ei ta hunga un papel supordiná den enseñansa. E Grupo di Trabou Posishon di Papiamentu a atvertí anteriormente ku muchanan ku tin difikultat ku hulandes ta kedando atras, i ta sinti falta di un reakshon riba kontenido for di Den Haag.

Den e di dos parti akí di un serie di dos artíkulo, Ret Karibense ta pone e práktika sentral: kon e sistema ta funshoná den klas – i, pa ken?

Liña i kuadro – sin rekisitonan mínimo
For di 2022 tin liña di siñamentu (ku ta indiká e sekuensia pa e avanse den e materia) i un kuadro di referensia pa papiamentu, ku prueba pa midi e nivel di e alumnonan, i un prueba di transishon obligatorio na final di grupo 8. E último ei, ku ta obligatorio for di e aña akí, ta midi papiamentu, hulandes (komo idioma stranhero), i aritmétika.

Pero den práktika falta rekisitonan mínimo. Ta tèst papiamentu na un nivel mas abou ku hulandes. “Esei ta mas den ventaha di e alumno hulandes-europeo ku tin hulandes komo idioma materno”, e eksperto di idioma Marion Snetselaar ta bisa mesora. E ta envolví den e desaroyo di e kuadro di referensia, i ta miembro di e Grupo di Trabou.

Aunke papiamentu ta obligatorio, falta sufisiente oranan di lès, material i supervishon, pa logra e metanan. “E direktivanan di skol mes por disidí kuantu tempu ta dediká na e materia, i hopi biaha esei ta muchu tiki,” Snetselaar ta bisa. No ta tur kaminda ta duna prueba di transishon. Segun Inspekshon di Enseñansa ta difísil pa hasi bon supervishon, pasobra e reglanan rondo di e pruebanan no ta kompletamente desaroyá.

Desigual fo’i salida
E alumnonan ta pasa pa enseñansa avansá ku diferensianan di nivel grandi. “Algun a haña lès strukturalmente, otronan kasi nada,” Edelmira Carolina, dosente di papiamentu, i ko-desaroyadó di e kuadro di referensia, ta bisa. “Nos ta haña nos ta akomodá e diferensianan ei den un solo klas.”

Dosentenan ta bisa ku esaki ta tacha e imágen propio di e alumnonan tambe. “Nan ta siña na kas òf na skol ku idioma no ta importante,” Mazarella Jansen, koordinadó i dosente di papiamentu ta bisa. “Pero koló di kueru, müzik i idioma ta korespondé ku nos identidat.”

Rekonosementu di papiamentu ta relevante pafó di klas tambe. “Skolnan sa keha ku anochinan pa mayor ta mal bishitá, pero: na kua idioma bo ta dirigí bo mes na e mayornan?”, Marten ta puntra. “A kaso na un idioma ku kua nan ta sinti nan mes komfortabel?”

Fayo den sistema
Den enseñansa avansá e diferensianan ta bira ainda mas grandi. E kantidat di ora pa lès di papiamentu ta baha, i e materia no ta ankrá mas den lei. “Nos tin áños ta lucha pa pon’é den lei,” Carolina ta bisa.

E manera ku ta organisá e enseñansa tambe ta promové desigualdat. “Ta duna hulandes parti di mainta, ora e muchanan ta fresku-fresku, pero papiamentu na final di dia,” Carolina ta remarká. “Tur otro materia ta na hulandes, pues henter dia e muchanan ta tradusiendo.” Riba tur esei tin tambe ku papiamentu no ta un materia obligatorio pa èksamen mas. Tin un rekisito di transishon pa Havo i VWO, pero pa VMBO no. “Esei ta kontradiktorio,” Carolina ta señalá.

Ademas papiamentu ta konta komo ‘idioma stranhero moderno’ riba diploma i den legislashon – na lugá di komo ‘idioma materno’. Esei por duna problema den kontinuashon di estudio na Hulanda, kaminda no ta semper ta rekonosé e idioma. Aunke papiamentu ta rekonosé for di 2024 den e Karta Europeo pa idiomanan regional òf minoritario, e dosente- i alumnonan no ta ripará mashá di esei den práktika. E kumplimentu ku palabrashonnan entre Boneiru i Hulanda pa reforsá e posishon di e idioma, tambe ta insufisiente.

MBO: dos mundu, un idioma dominante
Den MBO e mesun problemanan ta sigui manifestá nan mes. “E sistema ta kompletamente konfigurá pa, i enfoká riba, hulandes,” dosente Dietrich Winklaar ta bisa. Segun e, esaki ta kondusí na desigualdat den avanse i oportunidat. “Hulandes ta un idioma stranhero pa mayoria studiante di MBO, manera chines-, haitiano- i latinonan. E kaminda pa éksito no ta igual pa tur hende.”
Papiamentu ta haña tiki tempu di lès, i no ta konta pa e èksamen. “Apenas e hóbennan ta haña espasio pa desaroyá nan idioma materno profeshonalmente.”

Eskasesnan práktiko
Den práktika tambe e enseñansa ta kai chikitu. Hopi biaha e material di lès ta antikuá òf prosedente di Kòrsou, sin ta kuadra ku e konteksto boneriano. Pareu ku esei tin falta di rekurso pa desaroyá material nobo. Dosentenan mester hasi hopi kos nan mes, i tin un eskases di maestronan kualifiká. “Largu bai ta e mesun tim ta purba pone hende mira e importansia,” Winklaar ta aklará.

Segun e dosentenan falta sosten di e direktivanan di skol tambe. “Tur hende ta bisa ku papiamentu ta importante, pero bo no ta mira esei bèk,” segun Carolina. Marten ta mustra riba e konstelashon di e direktivanan tambe. “E kantidat kresiente di hulandes-europeo ei den ta preokupante. E úniko skol sekundario ta kore peliger di bira un bastion na hulandes.”

Direktiva di SGB: ‘Nos ta balorá papiamentu.’
E direktiva di Scholengemeenschap Bonaire (SGB), responsabel pa e skol sekundario i e MBO, ta bisa ku papiamentu tin un lugá fiho den e kuríkulo, i ku ta trahando na fortalesementu di multilingualidat. “Nos ta apresiá e esfuersonan di nos dosentenan, i ta mira kontinuamente huntu ku nan kon por ankra multilingualidat, i den esei papiamentu, di forma mas fuerte”, bosero Dirkje de Vries ta deklará. Huntu ku esei e idioma hulandes ta keda importante den e sistema hulandes, según e direktiva.

OCW i BC: Sigui konsultá
E ministerio hulandes pa Enseñansa, Kultura i Siensiea (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, OCW) no ta drenta den kontenido riba e krítika, i ta bisa di ta keda den konsulta ku e partidonan konserní. E gobernashon lokal – Kolegio Ehekutivo (Bestuurscollege, BC) ta rekonosé ku tin espasio pa inkorporá e materia di forma mas firme den e kuríkulo. “Huntu ku OCW i otro partner nos ta sigui buska sosten pa esei,” diputado Peter Silberie (frakshon Vrolijk) ta bisa. (Resientemente Silberie a baha komo diputado, red.)

Puntrá tokante papiamentu i e maneho di idioma na Boneiru, Inspekshon di Enseñansa ta kontestá ku e ta hasi supervishon den e kuadronan legal. “Nos ta wak si e skolnan ta organisá nan enseñansa di tal forma, ku e alumnonan por desaroyá nan mes bon, ku atenshon pa abilidatnan lingüístiko i oportunidatnan igual,” bosero Roul Velleman ta bisa. E maneho ta primeramente den man di e skolnan i OCW.

Vishon pa futuro
Tur envolví ke pa hinka papiamentu ofisialmente den lei pa skol sekundario tambe. No pa reemplasá hulandes, sino pa protehá e idioma materno: “Ku orarionan di lès uniforme, materialnan struktural, supervishon di inspekshon, i rekonosementu,” Marten ta suma.

Te ora ku esei tuma lugá, e desigualdat lo sigui eksistí. E sistema edukashonal mester funshoná pa tur mucha na Boneiru, no solamente pa esunnan ku ta papia hulandes perfektamente.