Agènda di e islanan: Ku kiko e sekretario di estado nobo lo por kuminsá?

Eric van der Burg (VVD) ta e sekretario di estado nobo pa Asuntunan Interno i Relashonnan den Reino (BZK, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) den e kabinete Jetten. Den dies aña e ta e di sinku, despues di: Raymond Knops (CDA, 2017-2022), Alexandra van Huffelen (D66, 2022-2024), Zsolt Szabó (PVV, 2024-2025) i Eddie van Marum (BBB, 2025-2026).

Pa yuda e sekretario di estado nobo, Ret Karibense a pone e puntonan di mas importante na rei, pa en todo kaso dos pais den Reino (Kòrsou i Aruba) i dos munisipio ekstra-ordinario (Boneiru i Saba). Asina Van der Burg por pone man na obra mesora.

‘Tantu mas ku un pais chikitu’
Manera ku el a asumí e kargo, Van der Burg a bisa: “Ku tur loke nan ta ofresé, Boneiru, Sint Eustatius, Saba, Kòrsou, Aruba i Sint Maarten ta hasi nos Reino tantu mas ku un pais chikitu na Noordzee. Huntu nos ta traha pa un komunidat agradabel i un ekonomia fuerte, na tur dos banda di e oséano. (..) Mi ta ansioso pa ban traha huntu.”

For di e desmantelashon di Antiyanan Hulandes riba 10/10/10, i e introdukshon di e relashonnan estatal nobo, a sali na kla ku e kolaborashon ku e munisipionan ekstra-ordinario a bira mas detayá ku esun ku e paisnan den Reino. Ku otro palabra: ta kolaborá di forma mas intensivo ku e islanan BES.

Kòrsou
Na Kòrsou gabinete Pisas-III a presentá su programa di gobernashon riba 19 di febrüari di e aña akí, loke ta mas o ménos ocho luna despues ku e gabinete a sinta. E programa di gobernashon tin e título ‘Beleidskeuzes voor een veerkrachtig, stabiel en volwaardig Curaçao’ (‘Eskohonan di Maneho pa un Kòrsou resiliente, stabil i kompleto’). Gobièrnu ke invertí den enseñansa, kibra e sírkulo visioso di pobresa i desigualdat, i mehorá e konekshon entre enseñansa i e merkado laboral.

E último no ta un tema nobo: ya pa hopi tempu problemanan den e sistema di enseñansa ta un ‘batata kayente’. Un tras di otro, minister- i sekretarionan di estado di Hulanda, a indiká di ke yuda. Pero, sin resultadonan impreshonante, pa frustrashon di hopi dosente i mayor riba e isla. Si tin un tópiko ku kua Van der Burg lo por yuda Kòrsou kuné, ta enseñansa. Pensa riba: internèt i èrko na tur skol, siguridat, akseso na bon enseñansa pa tur hende, i sufisiente dosente, ku ta motivá tambe.

E ekonomia di Kòrsou ta bayendo bon, esei e presidente nobo di e Kolegio di Supervishon Finansiero (‘CFT’) Hans Hoogervorst (VVD) a indiká tambe, siman pasá. Pero e kresementu di turismo tin desventaha tambe. Ta un merkado ku por kambia lihé. Kòrsou tin áños ta bisa di ke hasi turismo mas ámplio òf diversifiká: ata otro bunita tópiko pa Van der Burg atendé.

Por lo demas e sistema di kuido i e medio ambiente ta forma puntonan di lansa. E gobièrnu ke invertí pa kuido ta aksesibel i pagabel, miéntras ku pareu ku esei mester tin mas atenshon pa maneho di naturalesa, siguridat alimenario i desaroyo duradero. Pobresa i desigualdat sosial tambe ta keda problemanan insistente, segun e gabinete.

E sekretario di estado anterior, Van Marum, a duna hopi importansia na desaroyo di e sektor di agrikultura, Szabó tabata ke foral pa mas negoshi bria na Kòrsou. Ainda Van der Burg ta den e fase di fustan e situashon, i probablemente e lo por hasi bon uso di e lista akí di Ret Karibense.  Loke sí e gobièrnu no ta interesá den dje, ta muchu metementu di Hulanda ku Kòrsou su industria internashonal di wega di plaka.

Aruba
Pa Aruba ta importante pa Van der Burg profundisá su mes den e fail enkuanto e Rijkswet Houdbare Overheidsfinanciën Aruba (HOFA, Lei di Reino pa finansanan gubernamental sostenibel na Aruba). E lei di reino di konsenso proponé akí, tin relashon ku e fiansanan ku Aruba a sera ku Hulanda durante e pandemia di Corona, i e kondishonnan bou di kua lo por refinansiá e debenan ei.

Sifranan resien ta mustra ku den 2023, 2024 i 2025 Aruba a emití bononan estatal ku un interes mas haltu ku den e periodo 2020 – 2021. E último añanan e porsentahenan tabata pa mayor parti riba 5 porshento, loke ta subi e preshon di interes riba e presupuesto.

Den e konteksto ei tin basta tempu ku kòmbersashon ta andando tokante e HOFA i e kondishonnan di interes pa refinansiamentu. Tanten no hasi palabrashonnan definitivo riba esakinan, Aruba lo sigui dependé di e merkado di kapital ku su nivelnan aktual di interes.

Geopolítika i migrashon
Mas aleu ta importante pa e profundisá su mes atrobe den e geopolítika i e dinámika di migrashon den e region. Aunke e tabata envolví ku e problemátika di migrashon i frontera den e parti karibense di e Reino komo sekretario di estado di Hustisia i Siguridat, ta un echo ku e konteksto regional ta kontinuamente den kambio.

E desaroyonan resien en konekshon ku Venezuela ta enfatisá esei: na kuminsamentu di yanüari a bisa ku lo no hasi uso di Aruba i Kòrsou pa akshonnan militar den direkshon di Venezuela, pero e disturbionan ei sí tabatin konsekuensianan pa e tráfiko aéreo i palabrashonnan pa siguridat den reino. Huntu ku esei a surgi pregunta riba e momentunan i e klaridat di komunikashon ku e islanan i nan poblashonnan.

Ku esei desaroyonan regional tin efekto direkto riba e maneho di migrashon, e koordinashon pa siguridat, i e finansanan gubernamental di Aruba.

Boneiru
Boneiru ta enfrentando algun reto urgente i struktural ku ta pidi atenshon inmediato di sekretario di estado Eric van den Brug. E tópikonan di mas importante, ku ta meresé prioridat, ta lo siguiente.

1. Prosesashon di sushi i e landfill
Prosesashon di sushi ta un di e retonan di mas grandi na nivel tékniko di medio ambiente i di gobernashon na Boneiru. Un problema primordial ta e kapasidat limitá pa prosesá sushi. Ketu bai gran parti di e sushi ta resultá riba e lokalidat pa stòrt sushi, loke ta trese riesgo kuné pa e suela, e kalidat di airu i e salubridat. E Inspekshon pa Área di Bibienda i Transporte (ILT, Inspectie Leefomgeving en Transport) a kategorisá e situashon komo ‘eksepshonal’ i preokupante.

2. Skarsedat di bibienda i planifikashon urbano
E skarsedat di bibienda ta toka kada bes mas famia. Pareu ku esei tin preshon riba e planifikashon urbano pa motibu di desaroyo turístiko. E sekretario di estado mester bai pa konstrukshon balansá di bibienda, pues tambe di bibienda mas barata, protekshon di interesnan di bibienda lokal, i un vishon kla pa maneho di tereno a largo plaso.

3. Naturalesa, medio ambiente i infrastruktura
Hopi kaya na Boneiru ta den mal estado. Buraku den e asfalt, superfisie di karetera desigual, i falta di markashon ta sòru pa situashonnan peligroso. Ta krusial pa atende di forma struktural i ku un vishon i esfuerso duradero ku e infrastruktura i e kareteranan di Boneiru.

Boneiru tin un naturalesa delikado ku mester di protekshon. E protekshon di Boneiru kontra e konsekuensianan di kambionan ambiental tambe ta laga di deseá. Den e veredikto den un kaso di Greenpeace Hulanda i algun habitante di Boneiru kontra e gobiernu hulandes, hues a dikta ku e maneho di klima hulandes ta defisiente. El a husga ku e Estado ta diskriminá kontra su mes habitantenan.

4. Siguridat di eksistensia i pobresa
Un di e problemanan di mas agudo na Boneiru ta e kosto di bida haltu, kompará ku e entradanan. Hopi habitante tin difikultat pa sobrebibí. Antendementu di e kosto di bida haltu mester ta un prioridat.

5. Kresementu enorme di poblashon
E poblashon a krese fuertemente, turismo ta sigui oumentá, i kada bes mas empresa i invershonista ta skohe pa Boneiru. E kresementu akí ta trese oportunidatnan kuné, pero tambe un preshon haltu riba e sosiedat. Un di e konsekuensianan di mas notabel ta e skarsedat di bibienda. Bibienda pagabel ta skars i e preisnan di hür i di kompra ta sigui subi. E institutonan di kuido i e skolnan tambe ta sinti e efektonan di e kresementu. Tin falta di personal i e tempunan di espera ta birando mas largu. Komo ku e provishonnan no ta krese pareu ku e kantidat di habitante, esaki ta trese frustrashon i desigualdat.

Kiko ta e kos di mas importante aworaki pa Boneiru den e relashon ku Hulanda?
E relashon entre Boneiru i Hulanda tin áñanan kaba bou di tenshon pa motibu di e trayekto WolBes/FinBES (Lei pa entidatnan públiko Boneiru, Sint Eustatius, Saba, Wet openbare lichamen BES/Lei pa finansas di BES/Wet financiën openbare lichamen BES ). Un opstákulo grandi den e WolBES ta e outonomia limitá di Boneiru. Tin un gobièrnu lokal, pero e gobernantenan lokal ta eksperiensiá ku e espasio pa tuma desishon ta chikitu.

Tantu e WolBES komo e FinBES ta pone obligashonnan di responsabilisashon i raportahe pisá riba e gobièrnu di e isla. Kada bes mas frekuente ta tende e gritu na Boneiru pa revisá òf modernisá e WolBES i e FinBES – e dos leinan hulandes ku ta regulá e areglo i finansas di e entidatnan públiko Boneiru, Sint Eustatius i Saba.

No ta bai pa eliminá e supervishon, sino pa yega na un relashon balansá den kua konfiansa, ekivalensia i espasio finansiero realístiko ta para sentral. Kon e sekretario di estado nobo lo bai atendé ku esaki?

Saba

Kosto di bida: Na inisio di 2026 e kosto di bida na Saba ta sigui ta un gran reto. Inflashon insistente, e dependensia fuerte di importashon, i e preisnan di energia i kompras ku ta sigui subi, ta sigui pusha e kosto di bida mas haltu.
Aunke gobièrnu hulandes a subi sueldo mínimo i yudansa finansiero di estado, Saba ta sigui ta un di e sitionan di mas karu den Karibe Hulandes. Gastunan haltu di transporte i tiki kompetensia riba merkado ta e kousantenan prinsipal di e preisnan haltu. Impuestonan ta hunga un ròl mas chikitu, pero notabel. Tur e faktornan akí huntu ta buta un preshon finansiero grandi riba e habitantenan, loke ta pone ku ta difisil pa keda outosufisiente.

Konekshon: Un pasashi di Saba pa Sint Maarten fásilmente ta kosta mas ku $400. Pa un biahe di apenas diesdos minüt esei ta un peso enorme pa tantu habitante komo empresario. Aunke e problema akí ta konosí na Den Haag entretantu, i ta hañando atenshon polítiko, no ta parse ku ta hasi lihé pa un solushon. Esaki ta doloroso pasobra e buelonan ta necesario pa sitanan médiko pafó di e isla, enseñansa i trabou. Ademas, e preisnan straño ta spanta turista, loke ta malu pa hotèl, restorant i otro establesimentu ku tin ku biba di turismo.
E ekspektativa ta, ku Parlamento lo dediká mas atenshon na esaki den e lunanan binidero. E Komishon pa Relashonnan den Reino lo bishitá Saba próksimamente, kaminda e preisnan di bulamentu ku ta subiendo sigur lo ta punto di agènda.

Bibienda: Saba ta lucha ku un krisis di bibienda, ku entretantu tin atenshon di e Kolegio pa Derechonan Humano na Hulanda. E opstákulonan prinsipal ta: Oferta abou, pedido haltu.  Kasi no tin kas di hür sosial òf pagabel. Ta hür gran parti di e kasnan disponibel na preis haltu ku e mas o ménos 450 studiante- i kolaboradónan di e Saba University School of Medicine.

Gastunan haltu: E hürnan haltu ta pone ku hopi hende ta dependé di bibienda mas bieu. Esakinan ta di kalidat mas abou i hopi biaha ta trese gastunan mensual haltu ku nan tòg.

No tin supsidio pa hürmentu: Kontrali na Boneiru, Saba no tin supsidio pa hürmentu pa hende ku ta hür kas den sektor privá.

Gastunan di konstrukshon: Pa mayoria hende ta inalkansabel pa traha òf kumpra un propio kas. Esaki pa motibu di tereno karu, gastunan di konstrukshon haltu, i e nivelnan di interes.

Falta di espasio: Komo ku Saba ta chikitu i montañoso, simplemente no tin masha tereno pa konstrukshon. Ademas ora ta hasi konstrukshon nobo, mester tene kuenta ku e naturalesa delikado i e herensia kultural, loke ta difikultá ampliashon ainda mas.