Aruba ta selebrá 40 aña di statùs aparte (5). Dulce Koopman a entrevistá diferente persona importante, tokante esaki.
E lucha pa e statùs aparte di Aruba no tabata un proseso polítiko espontáneo, sino e resultado di un lucha largu i kompliká. Un di e figuranan klave den e proseso akí tabata Nelson Oduber, ku komo koordinadó di Statùs Aparte a traha hopi serka di Betico Croes, e fundadó di outonomia arubano.
Segun Oduber, e lucha a kuminsá den e añanan 70 kaba, ora a bira kla ku den Antianan Hulandes Aruba tabatin poko espasio polítiko pa determiná su propio kaminda. E partido Movimiento Electoral di Pueblo (MEP) a mira komo su mishon pa libra Aruba for di e sistema estatal Antiano. Den palabranan di Oduber: e meta tabata pa “kibra e kadena di sklabitut konstitushonal”.
E bista di Betico Croes
Betico Croes a desaroyá un strategia kla pa Aruba por logra eventualmente un statùs aparte. Ora MEP a drenta den e gobièrnu Antiano na 1973, e partido a purba pa Aruba haña mas poder via desentralisashon. Oduber, ku a bolbe for di su estudio na Hulanda, a bira parti di e desaroyo polítiko aki. Na 1975 a eligié komo miembro di Parlamento di Aruba na e edat di 28 aña, un di esunnan di mas hóben. Croes a pidié pa enfoká riba kultura i asuntunan konstitushonal, dos tema ku segun Croes tabata esensial pa e emansipashon arubano.
E partido a purba introdusí reformanan via desentralisashon, pero esaki kasi no a logra. Segun Oduber, tabata falta e boluntat polítiko pa duna Aruba mas outonomia. Finalmente a desentralisá solamente dos kompetensia chikitu. P’esei Croes a skohe un otro strategia: Aruba mester a sali for di e struktura estatal antiano, ku tabata basá riba un sistema di gobièrnu di dos nivel ku Kòrsou komo e aktor polítiko dominante.
Kultura komo fundeshi
Pa Croes, kultura tabata hopi importante den e emansipashon di Aruba. E tabata kere fuertemente ku un pueblo sin identidat kultural no tin futuro. Ku e idea akí, Oduber a fundá Instituto di Cultura. E instituto akí tabatin komo meta pa fortalesé e herensia, folklor i identidat nashonal arubano. Segun Croes, e lucha pa outonomia polítiko tabata imposibel sin un konosementu kultural fuerte den e pueblo.
E referèndum di 1977
Hopi biaha oponentenan a bisa ku e pueblo no tabata sostené un statùs aparte. P’esei MEP a tuma un paso históriko. Riba 25 di mart 1977, Aruba a organisá e promé referèndum konsultativo den Reino Hulandes. E pregunta ku e pueblo a haña tabata fundamental:
Aruba mester a regla su propio asuntunan:
- den Antianan Hulandes
òf - pafó di e struktura estatal Antiano
E resultado tabata kla: 82,5% di e poblashon arubano a vota pa reglá su propio asuntunan pafó di Antianan Hulandes. Pa Oduber, esaki tabata un di e momentonan di mas importante den e lucha, pasobra no tabata solamente un elekshon sino un ekspreshon direkto di e pueblo.
Tensión polítiko i e akshonnan di 1977
E situashon polítiko a bira mas kompliká ora MEP a gana e elekshon di 1977 hañando 5 di e 8 asientonan arubano, pero a keda for di gobièrnu. Partidonan di Kòrsou, Boneiru i e Islanan Ariba a forma un gobièrnu huntu ku un partido chikitu di Aruba, sin MEP.
Frustrashon riba esaki a resultá den e akshonnan di ougùstus 1977, kaminda protestanan grandi i wèlganan a tuma lugá. Durante e periodo akí a interumpí e suministro di elektrisidat i di otro servio temporalmente, loke a krea un siman ku hopi tenshon riba e isla.
Gobièrnu antiano mes a manda un riot commando pa restablesé órden. Finalmente Hulanda a intervení i a risibí un delegashon arubano. Esaki a resultá den e Protokòl di Willemstad, kaminda a akordá ku mester revisá e struktura polítiko di Antianan Hulandes.
Símbolonan nashonal: himno i bandera
Un otro momentu importante den e formashon di Aruba komo nashon, tabata e introdukshon di símbolonan nashonal. Riba petishon di Croes, Oduber a forma dos komishon:
- unu pa e himno
- unu pa e bandera di Aruba
Na 18 di mart 1976, Aruba a risibí su propio himno i bandera ofisialmente.
Buskando sosten internashonal
MEP a komprondé ku sosten internashonal tabata importante. P’esei Croes, Oduber i Watty Vos a biaha pa Londres pa buska konekshon ku Socialist International. Despues nan a biaha pa New York, kaminda nan a papia ku e komishon di Nashonnan Uní pa dekolonisashon.
E komishon a splika ku normalmente movimentunan separatista no ta haña sosten di Nashonnan Uní: solamente ora un pueblo tin derecho di outodeterminashon.
Independensia komo strategia
E diskushon tokante independensia a krea hopi preokupashon riba Aruba. Hopi hende tabata tin miedu ku nan lo pèrdè nan nashonalidat hulandes i e pasaporte korespondiente. Segun Oduber, independensia nunka tabata e meta final di Croes; mas bien tabata un strategia di negosiashon.
Ora a realisá e statùs aparte, Oduber a yuda adaptá e akuerdonan. El a kita e obligashon pa independensia i a regla ku Aruba lo por a bira independiente solamente si:
- e pueblo arubano aprobá esei via un referèndum
i - parlamento sostené esei ku dos tersera parti di mayoria.
Konferensia di Mesa Rondó
E preparashon pa e negosiashonnan ku Hulanda a tuma lugá ku hopi atenshon. Un komishon spesial ku representantenan di partidonan polítiko, organisashonnan sosial i lidernan religioso a traha riba un strategia komun. Durante e Konferensia di Mesa Rondó na Den Haag, a tuma desishonnan importante. Aruba lo haña un statùs aparte den Reino Hulandes ku un periodo di transishon di dies aña. Na un momentu krusial, minister-presidente Hulandes Ruud Lubbers a proponé pa Aruba haña su statùs aparte riba 1 di yanüari 1986, ku un periodo di dies aña pa posibel independensia. Croes a aseptá esaki ku un kondishon importante: despues lo mester a keda posibel pa evaluá si independensia tabata deseabel.
Konklushon
E lucha pa e statùs aparte di Aruba tabata e resultado di añanan di lucha polítiko, strategia i mobilisashon sosial. Nelson Oduber a hunga un papel sentral komo polítiko, organisadó i negoshadó den esei.
Huntu ku Betico Croes, el a pone e base pa un kapítulo polítiko nobo den historia di Aruba. Nan meta no tabata solamente outonomia, sino tambe un identidat nashonal mas fuerte i legitimidat demokrátiko. Manera Oduber mes ta bisa: “Finalmente e lucha tabata tokante un asuntu fundamental – e derecho di e pueblo arubano pa determiná su propio futuro.